Дүниетану туралы көзқарасы

s02   Шәкәрім ұждан ұғымының философиясы туралы: … ”бұған нана алмаған адамның жүрегін ешбір ғылым, ешбір заң тазарта алмайды…, ұжданы сол жанның (адамның) азығы екеніне ақылмен сынап істесе, оның жүрегін ешнәрсе қарайта алмайды”,- деп тебірене ой толғаған.
Шәкәрім: ”Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді… Өлімнен соң бір түрлі тіршілік бар. Екі өмірге де керекті іс-ұждан” -деп, тұжырымдаған.
Шәкәрімнің «Ар ілімі» философиясының негізінде адамның дүниетану туралы көзқарасының қалыптасу тарихының жолдары алуан түрлі екендігі айтылған. Ол өз ойларын былайша тұжырымдаған. ”Барлықтың (Шәкәрімше – дене) түп себебі – жаратушының білім, қүдірет шеберлігінде өлшеу жоқ. Дәлелдерім: Ғылым жолында бұл барлықтың ешнәрсесі өздігімен бар бола алмайды да, қозғала алмайды. Бұған себеп керек. Сол себеп жаратушы болады. Егер, сол себепсіз бар болған нәрсе емес, дәлелім-оларда қозғалыс бар, қозғалуда жүрісінің өлшеуі бар. Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес. Егер қозғалыс (притяжение, отрицание) өзіне тарту, әрі итеру заңымен делінсе, ол қозғалысқа да себеп керек”-деп қорытқан.
Шәкәрімнің философиялық көзқарастарының негізінде дене (денелердің) арасындағы сезім таралатын орта, жан, қуат деген басты ұғымдар бар. Осы ұғымдар туралы Шәкәрім былай деген:

Жаратылыс басы-қозғалыс,
Қозғауға керек, қолқабыс,
Жан де мейлің, бір мән де,
Сол қуатпен бол таныс.
Қозғалған қуат- жан дейміз,
Жан өсті жаннан сан дейміз.

Шәкәрімше айтқанда дененің (денелердің) арасы – орта тұрағы. Оның центрі мида. Сонда мидағы орта тұрақпен денелер арасында сезім тарайтын жалғастық бар. Адамның әртүрлі сезімі, әр істі істеуі оның миының өзіне тән қасиеті-сезу, ескертулер.
Шәкәрім түсінігі бойынша жан, дене (зат) басынан бар болып табылады, яғни олар Жаратушының ісі. Сонда жан баста (жаратылған) бар болса, тұрған денесі (ортасы) орын болуға жарамаған соң, денеден шығып кетеді. Одан соң ол біржола жоғалып кетпейді. Ғылыми жол бойынша ол түрленіп, өзгереді. Жан әр түрге түседі. Мәселен, инстинкт-сезімді жан, сознание -аңғарлык жан, мысль – ойлайтын жан, ум -ақылды жан. Жан да өсіп, өніп жоғарлайды. Жанның бар екеніне жаннан шыққан ерік, талап, ой, мақсат, сезім, білім арқылы көзіміз жетсе де, оның денелерге қосылып кетуіне еш дәлел жоқ. Жан дене сияқты емес. Жан мен дененің (заттың) айырмашылығы бар. Дене бір бұзылып, бір түзіледі. Олар бір-біріне қосылысады, бөлінеді және қосылып жаңа зат түзіледі. Осыдан соң олар қасиеттерін де өзгертеді. Осыған байланысты тағы бір қосымша ұғым бар. Ол ”қуатты дене” делінген. Жан мен дене бірігіп тұрған кезде бірі-біріне қатты әсер береді. Мысалы, ашу, жек көру, сүю сияқты кұбылыстарда әсер бетке шығады. Жан мен дене біріне-бірі жат, бөлек жаралған болса да, бірігіп тұрғанда біріне-бірі эсер береді. Жан бөлінуді қабыл алмайды, және денемен бір жола бірігіп те қалмайды. Бұл екі араға (жан мен дене) бір нэрсе қосылады, ал оның міндетін анықтауға ақылымыз жетпейді. Бірақ ондай нэрсе болса, өлшеу, сипаттауға келмейтін бір мысал, яғни қиял, сәуле сияқты болып, сол орта арқылы әсер беретін болар делінген.

Беттер: 1 2