Шәкәрімнің философиялық лирикасы

s02   Философиялық лирика — тақырыптық-мазмұндық жағынан, лирикалық поэзияның азаматтық лирика, көңіл күй лирикасы, саяси лирика, табиғат лирикасы, махаббат лирикасы, әлеуметтік лирика деген сияқты дараланған жанрлық түрі. Оны лириканың басқа жанрлық түрлерінен «сыршылдықтан ойшылдығы басым, философиялық сарыны күшті» болуы мен «ғалам сыры, тіршілік құпиясы, жазмыш жұмбағын» тануға ұмтылысы дараландырып тұр. Яғни, ойшылдық, басқаша айтқанда, танымдық аспектісі дараланған, поэзияда осы танымдық бейнеленіп берілген. Шәкәрімнің осы бағыттағы өлеңдерін қай ғылым саласы қарастырмасын жанрлық табиғаты жағынан фи¬лософиялық лирика деп тануы шындықка жанасымды.

Философиялық лирика — көркем философия мен сопылық поэзияның және өнер философиясының да объектісі. Діннің де, философияның да, басқаның да бастауына сөз өнері (миф, т.б.) тұрғаны туралы ғылымда неше мәрте айтылған. Философиялық лирика көпқабатты (көркемдік, эстетикалық, танымдық, діни аспектісі астасқан) жанр. Шәкәрімнің философиялық лирикасы жанр болғанда – сыр сөз, хикмет, трактатқа тән сенім мен танымның негізін бойына жиған барлықты (болмысты) көркемдік шындық арқылы бейнелеп келе жатқан және ұлттық – адамзаттық құндылықтар жүйесіне негізделген қазақ сөз өнеріндегі метажанр. Мұнда танымға сенім үндескен. ”Өзіңді өзің таны” дейтін антропологиялық философияның концепциясы мен ”Өзіңді өзің танысаң, Жаратушыңды да танисың” Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбар хадисінің шынайылығы, Құран Кәрімнен бастау алар ислам санасы, ізгілік жолы Шәкәрім шығармашылығында ерекше көрініс тапқан. Жаратушының барлығы және мәңгілігі туралы идея, дүниенің тұтастығы мен антропологизм, адамның тұлға ретіндегі құндылығы ақын Шәкәрімнің философиялық лирикасында кең өріске шыққан. Шәкәрім шығармаларында автобиографиялық жад аса қуатты, онда өткен өмір тізбектеліп айтылмайды, одан ақиқатқа бастайтын даналық ой қорытылады.

Ақынның ”Мұтылғанның өмірі” деген автобиографиялық көркем шығармасын Ғарифолла Есімнің ”Мұтылған” фипософиясы деп қарастыруы кездейсоқтық емес. Шәкәрімнің философиялық лирикасына иек артқанда, философ, мәдениеттанушы, теолог, филолог барлығы, оны ең алдымен қазақтың ұлтгық мінезін, барлығын (болмысын) контексте танитын ұлттық сөз өнерінің үлкен жанры, ерекше метажанры деп қарастырганы ләзім. Философиялық лирика, көркем философия, жалпы сөз өнері—ұлттық дүниетанымның, қазақ философиясының бастауында тұрғаны жайында қазір де нақтылы айтыла бастады. Мәселен, Ғарифолла Есім ”…халықтық, ұлттық дүние-танымның табиғи-тарихи арналары қайсы дегенде, мен бүл мәселені халык-тың сөз өнеріне қатысты қарастырмақпын…” немесе ”Ұлттык дүниетатанымның бастауы қайда?,-дейді.

Философиялық лирикада сол ұғымдардың мәніне, адам денесінің бес сезімі арқылы білінген нәрсенің кайда барарына бағыттайды. Ақын Шәкәрімнің бейнелік ойы, философ Шәкәрімнің танымдық ойымен үндесетін, өзінің философиялық трактатындағы «Анықтың» мәніне, антропологиялық философия мәселесіне сәйкес келетін сәті осы. Шәкәрім ”Үш анық” философиялық трактатында: ”Енді бір кесел; 1797 жылы туып, 1857 жылы өлген Опост Конт деген адам: ”Физика жолымен анықталмаған, метафизика нәрсені білем деп әуре болмайық. Дене сезімімен барлығы табылған нәрсені ғана шын деп білейік’ деген бір жол шығарып, оған ”позивитивизм” деп ат койған. Соған нанып қалып, сол жолға түсіп, дененің бес сезімі арқылы білінбеген нәрсені біржола жоқ деп коятын болған. Сөйтіп жанның ең қасиеті — терең ой, ноқтадан сау ақылын арқандап қойып, жанын тани алмай қалған” — дейді. Яғни, бесеуінен мидағы ой хабар алып, жақсы, жаман екенін ақылға салып тексермек, билік жүректен шығарылмақ. Маңызды мәселелерді поэтикалық ой-толғаныстан өткізу Шәкәрімнің философиялық лирикасының стилі. Ақылға салмай, ықтималмен, өлшеуге алмай, нәпсінің ұнатқанымен жүргеннің қайда ұрындырарын Шәкәрім өленде дәл бейнелеп берген: ”Нысананы сығалап, дәлдеп атпай, көзін жұмып оқ атқан қайтіп оңбақ”.

Беттер: 1 2