Абай және кітапхана

img25  ХYIII ғасырдың басында Семей қамалы әскери бекініс ретінде салынғанмен Ресей империясы үшін оның маңызды шекаралық нүктеде орналасуы көршілес азиялық елдер туралы тың мәліметтер жинауға, шығыс мемлекеттермен Ресей арасында сауда- экономикалық, саяси және мәдени байланыстар орнатуға қолайлы болды.

Тоғыз жолдың торабында орналасқан көне шаһар Семейден саяхатшылар, экспедициялар мен сол кездегі басты көлік түйелерге жүк артқан сауда керуендері шартарапқа өтіп жатты. Сонымен қатар Сібірдің бір түпкіріндегі Семей қаласы патшалық Ресей үшін саяси айыптыларды жазалау орындарының біріне айналған.

Әсіресе ХIХ ғасырдың екінші жартысында Семейде жазасын өтеп жатқандардың үлкен бір тобының болуы қаланың мәдени – рухани өміріне тың өзгерістер әкелді. Далалы өлкені ғылымның сан – саласынан зерттеудің негізін қалаған ең алғашкы Семейдегі қоғамдық мекеме Облыстық Санақ Комитеті 1878 жылы құрылды. Ғылыми хатшысы Е.П. Михаэлис басшылығымен зиялы қауым шоғырланған бұл мекеме өлке туралы ресми мәліметтермен қатар тарихи, географиялық, экономикалық тұрғыдан зерттеу жұмыстарын жасады.

Абайдың Семейде жазасын өтеп жүрген саяси жер аударылғандармен дос болуы ақын өмірінде өшпес із қалдырды. Абай әсіресе өзіне ең алғашқы іздену, шығармашылық қалыптасу кезеңінде жол нұсқаушы, Ресей мәдениетінің хабаршысы есепті болған Михаэлиспен өте жақын қарым – қатынаста болды. Абайдың қоғам қайраткері ретінде тұлғасы сомдалуына өзін терең толғандырған сол кездегі туған қазақ халқының саяси-әлеуметтік жағдайының әсері аз болмаса керек.

Семей тарихының жарқын беттері қалада жазасын өтеуші орыс демократтарының есімдерімен тығыз байланысты. Өлкеде болып жатқан жаңа, көңіл қуантар істер қашанда халқының мұң – мұқтажы жанына жақын Абайды бей – жай қалдырмаған. Орыс достары атқарып жатқан өлке үшін де, жалпы Қазақстан үшін де аса маңызды мұндай игілікті іс- шараларға Абай да туған халқының тарихын, мәдениетін, әдет – ғұрпын терең білетіндігімен ақыл – кеңес беріп, баға жетпес көмек көрсетіп отырған. Ғасыр белесінен асып көпшілікті ғылым – білім нұрымен сусындатқан Қазақстанның ең ірі кітапханаларының бірі – бүгінгі Семейдің Абай атындағы әмбебап – ғылыми кітапханасы және өлкетану мұражайы 1883 жылдың қырқүйегінде Е.П. Михаэлис, Н.Я. Коншиндердің қайырымдылық көмек сұрауына қала көпестері Плещеев, Хабаров, Павлодар көпесі Дедов, Красноярлық көпес Юдин ақшалай жәрдем беруімен ашылған болатын.

Бастапқы кезеңде Санақ Комитетінің қамқорлығымен жұмыс жасаған қоғамдық кітапхана мен өлкетану мұражайы жеке ғимараттары болмағандықтан Комитет жалға алып отырған Земляницын үйіне орналасқан. Алғашқы жылы кітапхана қорында 274 дана кітап болып, 130 оқырманға қызмет көрсеткен.

Ең алғашқы мәдениет ошақтарының бірі қоғамдық кітапхананың ашылуы өлкені бірқалыпты, мамыражай тіршілігінен селт еткізіп, ерекше бір серпіліс әкелген, қоңырқай өмірге жарық сәуле түсіріп, ерекше әр берген маңызды оқиға болды.

  Кітапхананың алғашқы оқырмандарының бірі болған Абай бұрын қолына түскенін оқитын болса, енді Михаэлистің кеңесімен таңдап, талғап оқитын болған. Тұрақты оқырмандарының қатарын көбейткен Абай қалаға келген сайын кітапханаға ат басын тіреп, өзіне қажет кітап, газет – журналдарын алып, қыста қалада жатып, ал жазда қоржынын толтырып, Шыңғысты жайлаған ауылына алып қайтып, үзбей оқыған.

Абай қалаға келгенде оған арнап бір бөлмесін үнемі жабдықтап, дайындап қоятын, өзі оқуына, үй болуына көмектескен Әнияр Молдабаевтыкіне, не болмаса Қара Қондыбай Нәуітінікіне түсетін болған.

Көпестер мен чиновниктердің, жеке адамдардың сыйға тартуымен біршама толығып қалған кітапхана қорынан Абай тек көркем әдебиеттің озық үлгілерін ғана емес, философия, жаратылыстану, тарих ғылымдарынан кітаптар және әртүрлі ғылым салаларынан энциклопедия, сөздіктер, анықтамалар алатын. Абай назарынан өз балалары мен ауылдастарының сауатын ашуға қажет «Азбука» және басқа да оқулықтар тыс қалмаған. Абай атындағы әмбебап – ғылыми кітапхананың сирек қорындағы кітаптарда кездесетін: «Библіотека Федора Федоровича Трейерова», «В.Н.Коншина», «Товарищ. Курбатова и Игнатова. Пристань Семипалатинская» экслибристері олардың жеке кітапхананыкі екенін білдірсе, бастапқы инвентарлық нөмірлері ең алғашқы кезден сақталғанын дәлелдейді. Кітапхананың Абай заманындағы сирек қор кітаптарының бетіндегі экслибристер оларды кім сыйға тартқанынан мәлімет береді.

Абай «…Сол әдетімен қыстың бір күнінде Семейдің Гоголь атындағы кітапханаға барып, өзі оқып бітірген Толстойдың 1-ші том кітабын қайтарып, 2-ші томын сұрайды. Кітапхананың іші толған – оқушы орыстар екен, басында тымағы бар, аяғында саптама етігі, үстінде қара тоны бар қазақтың Толстойдың кітабын сұрап тұрғанын көргенде отырған орыстар қайран қалады…». Ақын жанына Е.П.Михаэлис келіп танысып, ол таныстық баянды достықпен жалғасады. Абай кітапхана қабырғасынан рухани сусын ғана емес, Михаэлистей дос тапқанын Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов осылай еске алады.

Ол өзі қалаға келе алмаған жағдайда ғажап ертегіші, елгезек, сырға берік атқосшысы Баймағамбет арқылы Е.П.Михаэлис пен Н.Я.Коншиннің жіберген хаттарын, кітаптарын, қоғамдық кітапханадан өзіне керекті шығармаларды ауылға алдырып, өзі оқығанын місе тұтпай, ауылдастарына әңгімелеп беруді әдетке айналдырған.

Сондай бір сәтті М.О.Әуезов: «Ас ішіп болған соң үйдің іші жатпай, күндегі әдеті бойынша «Абайдан тағы бір әңгіме шығар ма екен» – дегендей боп ұзақ отырды… Сонымен түн ортасына дейін міз бақпай, қадала қарап, бұны тыңдаған мәжіліске осы кеште Абай француз жазушысы Александр Дюманың атақты романы «Үш мушкеткерді» қызық әңгіме етіп ұзақ баяндап отырды»- деп сипаттаған.

Беттер: 1 2 3