Облыстық статистикалық комитет

h05    Семей қаласының іргетасы 1718 жылы қаланды десек те, дәл алпыс жыл бойына қала патшалық Россияның қазақ даласының шалғайындағы әскери – әкімшілік және сауда пункті ғана болып келді.

Қаланың тарихы туралы айтқанда, әсіресе XIX ғасыр әкелген соны жаналықтар ерекше сөз етуге тұрарлық. Алайда, оның да алғашқысы емес, екінші жартысы. Бұл – Ертістің Семей өңірі патша үкіметінің колониялық өлкелерінің біріне айнала бастаған кезең болатын. Сол-ақ екен, Семей қаласы ішкі Ресей жерінен «саяси қылмысты» деп табылғандардың жер аударылып жіберетін орталығына айналды да кетті. Қалаға жер аударылғандар топ – тобымен жіберіліп жатты. Десе де қаламыз үшін, оның болашақ тарихы үшін саяси жер аударылғандардың келе бастауы прогрессивті роль атқарды. Ең бастысы, олардың арасында өмірден мол түсінігі бар, білімді де білікті жастар аз емес еді.

Архив деректерінен тек 1883-1905 жылдар арасында ғана Семейдің өзінде жүзден астам саяси жер аударылғандар тұрғанын оқып, білеміз. Бір ғажабы сол, олар тағдырын тәңірден күтіп, қол қусырып қарап жатпапты. Қалаға келген бетте қызметке кіруге талпыныс жасады. Ал, ондай оқыған азаматтарға ол жылдарда Семейдің әкімшілік орындары мейлінше мұқтаж еді. Өйткені, қаланың өз халқы арасында тапсырылған қызмет түрлерін жүргізе қоятындай сауатты адамдар аз болатын. Міне, бұдан бір ғасырдан аса қалада облыстық Статистикалық комитеттің құрылу тарихы осылай басталған – ды.

Статистикалық комитетті бөле – жара сөз етіп отырған себебіміз, ол – осы өлкедегі тұнғыш мәдени әрі алғашқы ғылыми орталық болды. Оның сан – салалы қызметін жүргізуге тұрғылықты адамдар мен бірге қаладағы жер ауып келгендер де қатыстырылады. Солардың бірі – кезінде ұлы Абаймен достасқан орыс оқымыстысы Е.П. Михаэлис болатын. Евгений Петрович – облыстық Статистикалық комитетті құрушылардың бірі болды және оның секретары қызметін атқарды.

Рас, Михаэлистің кім екенін және қаламыздың мәдени өміріне қандайлық үлес қосқанын бүгінгі семейліктер білмейді емес. Өйткені, ұлы Абайдың досы ретінде ол туралы облыстық баспасөз беттерінде көп жазылған. Солай болса да кейінгі жылдары қолымызға іліккен мына бір тарихи деректі сөз ете кету жөн сияқты.

Михаэлис – 1913 жылы 2 желтоқсанда Өскемен қаласында 72 жасында қайтыс болды (ол 1841 жылы 26 қыркүйекте Петербор қаласында отставкадағы заң қызметкерінің семьясында туылған). Оның – өлімі сол жылдардағы зиялылар үшін аса қаза болған еді. Орыс географиялық қоғамы Батыс – Сібір бөлімінің Семей бөлімшесі өз жазбаларының 1941 жылғы VIII – ші басылымын тұтастай дерлік Евгений Петрович Михаэлиске арнап шығарады. Басылым Семейдің осы жылдардағы белгілі білімпаздарының бірі Б. Герасимовтың Михаэлистің өмір жолын, әсіресе оның Семей мен Өскемен қалаларында тұрып өмір сүрген кезеңдерін сөз ететін көлемді мақаласымен (некролог) ашылады. Енді сол еске алу мақаладан сәл ғана үзінді оқып көрелік:
«Е.П.(Евгений Петровичті айтады) считался знатоком Степного края. Его наблюдательный ум быстро подмечал все интересное и заслуживающее внимания… Познакомившись с Кунанбаевым и заметив его недюжинные способности, Михаэлис обратил на его воспитание серьезное внимание. В продолжение нескольких лет Абай гостил в г. Семипалатинске с декабря по март, проводя все вечера в беседах с Михаэлисом. Это воспитание дало свои результаты».

Беттер: 1 2