Қала саудагерлері

Семей татар саудагерлері

h07    Орыс этнографы В.Радлов, Н.Абрамовтардың деректеріне сүйенсек, татарлар Семейге 1676 жылдары, яғни орыс патшасы А.Михайловичтің тұсында қоныс аудара бастаған. Радлов өзінің 1676 жылдарда жазған жазбаларында «Семей 6000 тұрғыны бар, тұрғындардың үштен бірі орыстар да қалғаны татарлар мен қырғыздар» – дейді. 1882 жылы Семейде халық санағы өтіп, оның қорытындысы бойынша 6647 қазақ, 6322 орыс, 4072 татар тұратындығы жайлы мағлұматтарды архивтер айғақтайды.

Татарлардың басым бөлігі қала тарихында саудамен айналысқан. Ағайынды Мусиндер, Рафиков, Хамитов сынды азаматтардың бастамасымен қазіргі екі күмбезді және бір күмбезді мешіттер салынған. Ертіс пароходшыларының негізі қаланды. Сол кезде жүк және жүргінші тасымалына қажетті 46 бумен жүретін кеме, 87 тіркемелі кеме жұмыс істеген. Семей қаласындағы қос мұнаралы мешіттің құрылысы 1858 жылы Сүлейменов, Әбдешов, Рафихов, Халитов деген сол кездегі атақты көпестердің қаражатымен басталып, 1862 жылы салынып біткен. 1850 жылы тамыз айында Семей қаласында тұңғыш баспахана ашылды. Оның ашылуына өз қалталарынан қаражат бөлген бірінші гильдиялы Семей көпестері Ф.С.Афонин, С. Мусин (татар миллионері), Бұршақ

Еспаев (қазақ байы, саудагер), Н.Масленников (миллионер) болды. Бұлар Семей шаһарының нағыз патриоттары еді. Олар орыс, ағылшын, неміс, латын, араб шрифтерін сатып алды. Солардың ішінде мыс, қалайы табақтарына балғамен ұрып жазу жазатын шеге шрифтар да болды. Мұны Нижний Новгород (Ресей) қаласынан Бүршақ Еспаев сатып әкелді. Сол шеге шрифтар бүгінгі Семей полиграфия мұражайында сақтаулы тұр.

1850 жылдан бастап Семейде сауатты адамдар ересен қастерленді. Мұнда кітап арқалаған кісілер тым көбейіп кетті. Сол заманда Қазақстан халқының 90 %-і әліпті таяқ деп танымайтын сауатсыз болды. Ал, Семей баспаханасының күзетшілері оқи да жаза білетін пенделерден тұрды. Сол жылдары баспахана крепостнойлық право коғамында жұмыс жасады. Семейдің мұндай сауатты қаражаяуларының бағасы тым қымбат болды. Оқуды кажет етушілер жағы орасан көп ақша төлеп, Семей баспахасынан керектерін сатып алып жүрді. Мұндай кісілер құлдықтан тез құтылып, бас бостандығын алып, кейіннен сауаттылығының арқасында өз жанын өзі сақтауға мүмкіндік алып, санатты адамдардың тізіміне ілінді.

Қазіргі Семейде бұрын универмаг болған ғимаратта бүгінде ”Дана” деп аталатын сауда үйі тұр. Бұрын универмаг салынбай тұрғанда оның орнында бірінші гильдиялы көпес С.И.Ниғматуллиннің екі қабатты сауда дүкені тұрды. Оның ауласында кең етіп салынған тағы бір ғимарат болды, онда ”Ярдам” баспаханасы орналасып, жұмыс істеген. Осы баспаханадан кезінде ақын Шәкәрім Құдайбердиевтің шығармалары, педагог-жазушы Тайыр Жомартбаевтың шығармалары басылып шықты.
Кітаптарды арзан бағаға беріп, кедей-кепшіктерге кейбір сәттерде тегін үлестіріп берген баспахана банкротқа ұшырағанға дейін ”Ярдам” Семей жұртшылығының сүйіспеншілігіне ие болды, оны халық бір ғасырдай есте сақтады.

Сыдық Ниғматуллиннің үлкен ұлы Юнус Ниғматуллин Семейде тұңғыш рет ”Ярыш” (казақшасы ”Жарыс”) деп аталатын футбол командасын ұйымдастырды. Ол оқиға 1913 жылы болды. Бұл командада жазушы Мұхтар Әуезов те ойнады. Юнус пен Мұхтар өте жақсы дос және екеуі де Алашордаға мүше болған. ”Ярдамды” ұйымдастырған екінші кісі Сұлтан Ниғматуллин Сыдық көпестің туған інісі. Ол Семейдегі Затон бөлімінде жекеменшігінде тон тігетін цех пен сабын қайнататын завод ұстады. Сұлтан Ниғматуллин Семей шаһарында өртке қарсы қоғам ұйымдастырған, өз қаражатымен қоғам үшін талай жабдықтар сатып алды. Өрт сөндірушілерді жалақы төлеп оқытты. Семей қаласының өсіп-өркендеуіне елеулі үлес қосқан қалталы азаматтардың бірі Мусиндер әулеті болды.

Беттер: 1 2 3 4 5 6